Tarih

10 Haziran 940

 Ebu'l-Vefâ el-Bûzcânî, İranlı matematikçi ve astronom (ö. 998)

Ramigazetesi.com 10 Haziran 2026, 21:36 32 görüntülenme
10 Haziran 940

10 Haziran  Tarihte Bugün Miladi takvime göre yılın 161. günü

 

Olaylar

Doğumlar

  • 867 - Uda, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 59. imparatorudur (ö. 931)
  • 940 - Ebu'l-Vefâ el-Bûzcânî, İranlı matematikçi ve astronom (ö. 998)

  • Ebu'l-Vefâ el-Bûzcânî

    Ebu'l Vefa'nın temsili resim

    Doğum 10 Haziran 940
    Buzgan Kasabası, İran Ölüm 1 Temmuz 998
    Bağdad, Irak Din İslam   Kariyeri Etkilendikleri Battani, Ebu Hanife Dinaveri Etkiledikleri Birûni, Ebu Nasr Mansur    

    Ebu'l Vefa el-Buzcani (d. 10 Haziran 940 - ö. 1 Temmuz 998), İranlı matematikçi ve astronom.[1]

    Tam adı 'Ebu el-Vefa Muhammed bin Muhammed bin Yahya bin İsmail bin el-Abbas el-Büzcani' olan alim 940 yılında İran'da bulunan Buzgan kasabasında doğmuştur. Bu yüzden 'Ebul Vefa Buzcani' diye meşhur olmuştur. İlim tahsiline amcası Ebu Amr Mugazili ve Ebu Yahya bin Kimib'in yanında başlayan Ebul Vefa, 959 yılında Bağdat'a gitti. Ölümüne kadar da orada bilimle meşgul oldu. Bilim sahasında, matematik bilimini tahsil etti ve özellikle trigonometri üzerinde çalışmalar yaptı. Bu alanlarda çok fazla bir süre muhafaza edilemeyen kitaplar yazdı. Batlamyus'un ve Diophantos'un eserlerini inceleyip açıklamış, astronomi sahasında ise Ay'ın hareketleri üzerine çalışmalar yapmıştır. Matematik ve astronomideki hizmetleriyle bilim tarihinde önemli bir yer tutmuştur.

    Astronomi

    Ayda bulunan "Ebu Vefa Krateri"

    Ebu'l Vefa, yıldızların eğimlerininin kesin ve doğru bir şekilde ölçülebilmesi için bir duvar oktantı geliştirdi. Bundan başka trigonometri çizelgelerinde hesaplamalar yapmak için gelişmiş metotlar üretti ve küresel trigonometrideki bazı problemlerin çözümü için yeni yöntemler keşfetti. Astronomik gözlemler için sinüs (ceyb) ve tanjant (zıl) değerlerini gösteren çizelgeleri on beşer dakikalık açı aralıklarıyla hesapladı. Ünlü matematikçi El-Mervezi'nin de buna benzer çizelgeleri olduğu bilinse de onun çizelgeleri tanjant ve kotanjantı yayın fonksiyonu olarak vermediği gibi, Ebu'l Vefa'nın çizelgeleri kadar sağlıklı değildir.

    Matematik

    Ebu'l Vefa, matematik sahasında özellikle trigonometri üzerinde çalışmalar yapmıştır. Trigonometrinin altı esas oranı arasındaki trigonometrik ilişkileri ilk defa ortaya koymuştur. Bu oranlar günümüzde aynen kullanılmaktadır.

    Ebu'l Vefa'nın matematik tarihinde ortaya koyduğu ilk trigonometrik özdeşliklerden bazıları şunlardır:

    sin⁡(a+b)=sin⁡(a)cos⁡(b)+cos⁡(a)sin⁡(b){\displaystyle \sin(a+b)=\sin(a)\cos(b)+\cos(a)\sin(b)}

    cos⁡(2a)=1−2sin2⁡(a){\displaystyle \cos(2a)=1-2\sin ^{2}(a)}

    sin⁡(2a)=2sin⁡(a)cos⁡(a){\displaystyle \sin(2a)=2\sin(a)\cos(a)}

    Ayrıca küresel trigonometride sinüs teoremini açıklamıştır:

    sin⁡(A)sin⁡(a)=sin⁡(B)sin⁡(b)=sin⁡(C)sin⁡(c){\displaystyle {\frac {\sin(A)}{\sin(a)}}={\frac {\sin(B)}{\sin(b)}}={\frac {\sin(C)}{\sin(c)}}}

    Ebu'l Vefa, Habeş el Hasib ve El Mervezi gibi önemli matematikçileri izleyerek tanjant ve sekant fonksiyonlarını tanımladı. Sekant kaşifi olarak genellikle Kopernik bilinirse de ünlü bilim tarihçilerinden Monte Candon ve Carra de Vaux'un araştırmaları sonucu bu buluşun Ebu'l Vefa'ya ait olduğu tespit edilmiştir.

    Trigonometrinin yanında cebir ilmi üzerinde derinlemesine çalışmalarda bulunan Ebu'l Vefa o zamana dek bilinmeyen dördüncü dereceden denklemlerin çözümünü gerçekleştirdi. Örneğin:

    X4+pX3=r{\displaystyle X^{4}+pX^{3}=r} denklemini çözerken y3+axy+b=0{\displaystyle y^{3}+axy+b=0} ve X2−Y=0{\displaystyle X^{2}-Y=0} koniklerinin kesişmesinden istifade etti. Eski Yunanların ve Hintlerin çözemediği birçok problemi geometrik yollarla çözmeyi başardı.

    Eserleri

  • Kitab'ul Kamil: Trigonometri ve astronomiden bahseden meşhur eseridir. Birinci bölümde yıldızların hareketinden önce bilinmesi gereken meseleler, ikinci bölümde yıldızların hareketlerinin incelenmesi, üçüncü bölümde yıldızların hareketlerine arız olan şeyler anlatılmaktadır. Eserin yazma bir nüshası Paris National Kütüphanesi'nde 1138 numarada kayıtlıdır. Eser Sedilot tarafından tercüme edilerek basılmıştır.
  • Kitab'un fi Amel-il Mistarati ve'l Pergarvel Gunye
  • Kitabab ma Yahtacu-İleyh-İl-Küttab vel Ummal min İlm-il-Hisab
  • Kitabün Fahirün bil Hisab
  • Kitab'ün fi'l İlmi Hisab'il Musellat
  • Kitab'ün fi'l Felek
  • Kitab'un Zic-iş Şamil
  • Kitab'un fi'l Hendese
  • Kitab'ul Medhal ila Aritmetik
  • Tefsir-ii Harezmi fi Cebri ve'l Mukabele

  • Saygınlığı

  • Ay üzerindeki bir kratere O'na ithafen Abul Wafa adı verilmiştir.
  • Ünlü bilim tarihçisi Plorian Cajori 'History of Mathematics' adlı eserinde onun hakkında şöyle demiştir:

  • Ebul Vefa şüphesiz ki Harezmi'nin matematik ve geometrideki buluşlarını önemli ölçüde geliştirdi. Özellikle de geometri ile cebir arasındaki münasebetler üzerinde durdu. Böylece, bazı cebirsel denklemleri geometri yoluyla çözmeyi başardı ve diferansiyel hesap ve analitik geometri'nin temelini kurdu. Bilindiği gibi, diferansiyel hesap insan zekasının bulduğu mühim ve pek faydalı bir mevzu olup, ilim ve teknolojik muasır gelişmelerin temel kaynağını teşkil etmektedir. Ayrıca Battani'nin trigonometriyle ilgili eserlerini inceleyerek girift ve anlaşılmayan yönlerini açıklığa kavuşturdu. demektedir.

  • 1713 - Caroline, Büyük Britanya Kralı II. George ile eşi Ansbachlı Caroline'in dördüncü çocuğu ve üçüncü kızıydı (ö. 1757)
  • 1895 - Cemal Gürsel, Türk asker ve Türkiye'nin 4. Cumhurbaşkanı (ö. 1966)
  • 1914 - Oktay Rifat, Türk şair (ö. 1988)
  • 1916 - Peride Celal, Türk yazar (ö. 2013)
  • 1932 - Haluk Kurdoğlu, Türk sinema ve tiyatro sanatçısı (ö. 2004)
  • 1949 - Ozan Ârif, Türk öğretmen, halk ozanı ve şair (ö. 2019)
  • 1950 - Rasim Kara, Türk futbolcu ve teknik direktör
  • 1962 - Kemal Kuruçay, Türk oyuncu (ö. 2021)
  • 1964 - İsmet Berkan, Türk gazeteci
  • 1968 - Ömer Danış, Türk şarkıcı
  • 1971 - Janset Paçal, Türk oyuncu ve sunucu
  • 1976 - Zekiye Keskin Şatır, Türk okçu
  • 1982 - Madeleine, Kral XVI. Carl Gustaf ve Kraliçe Silvia'nın ikinci kızı ve en küçük çocuğu
  • 1994 - Cantuğ Temel, Türk futbolcu

Ölümler

III. Aleksandros
Büyük İskender Basileus

İskender Mozaiği'nden bir detay (MÖ 120–100 yılları arasında yapılmıştır)

Makedonya kralı Hüküm süresi MÖ Ekim 336 – Haziran 323 Önce gelen II. Philippos Sonra gelen IV. Aleksandros
III. Philippos Arrhidaios Mısır firavunu Hüküm süresi MÖ 332 - MÖ 323 Önce gelen III. Darius Sonra gelen IV. Aleksandros
III. Philippos Arrhidaios Antik İran kralı Hüküm süresi MÖ 330 - MÖ 323 Önce gelen III. Darius Sonra gelen IV. Aleksandros
III. Philippos Arrhidaios Asya kralı Hüküm süresi MÖ 331 - MÖ 323 Önce gelen Makam oluşturuldu Sonra gelen IV. Aleksandros
III. Philippos Arrhidaios   Doğum 20 Temmuz MÖ 356
Pella, Makedonya Krallığı Ölüm MÖ 10–11 Haziran 323
(32 yaşında)
Babil, Mezopotamya Defin Bilinmiyor Eş(ler)i Çocuk(lar)ı IV. Aleksandros
Herakles (gayrimeşru) Hanedan Argeadlar hanedanı Babası II. Philippos Annesi Olympias Dini Antik Yunan dini

Büyük İskender (Antik Yunanca: Grekçe: Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας, Aléxandros ho Mégas; Latince: Alexander Magnus; MÖ 20/21 Temmuz 356 – MÖ 10/11 Haziran 323), tam adıyla III. Aleksandros, antik Makedonya Krallığı'nın Argead hanedanından Makedonyalıların Kralı'dır. II. Philippos'un oğlu olan İskender, MÖ 336'da 20 yaşında tahta geçmiş; on üç yıllık saltanatını büyük ölçüde askeri seferler yürüterek geçirmiştir. 30 yaşına gelindiğinde Yunanistan'dan Kuzeybatı Hindistan'a uzanan tarihin en büyük imparatorluklarından birini kurmuştur. Savaş meydanında hiç yenilgiye uğramamış olan İskender, tarihçiler tarafından tarihin en başarılı askeri komutanlarından biri kabul edilmektedir.

Pella'da dünyaya gelen İskender, 13 yaşından itibaren Aristoteles tarafından yetiştirilmiştir. Tahta geçtikten kısa süre sonra Balkanlar'da kuzey sınırlarını güvenceye almış ve Thebes'i yerle bir etmiştir. MÖ 334'te Korinthos Birliği'nin komutanı sıfatıyla Akhaimenid İmparatorluğu'na karşı Pan-Hellen seferini başlatmıştır. İssos ve Gaugamela'daki zaferlerle III. Darius'u tahttan indirmiş; Adriyatik Denizi'nden İndus Nehri'ne uzanan imparatorluğu kurmuştur. MÖ 326'da Hydaspes Muharebesi'nde Poros'u yenerek Hindistan'a girmiş, ancak askerlerinin isyanı üzerine geri dönmek zorunda kalmış ve MÖ 323'te Babil'de 32 yaşında hayatını kaybetmiştir.

İskender'in ölümünün ardından Diadohi Savaşları patlak vermiş ve imparatorluk dağılmıştır. Ölümü geleneksel olarak Helenistik dönemin başlangıcı kabul edilmektedir. Fetihleri aracılığıyla Yunan kültürünü ve dilini doğuya yayan İskender, başta Mısır'daki İskenderiye olmak üzere yirmiden fazla şehir kurmuştur. Bu miras Grek-Budizm ve Helenistik Yahudilikin doğuşuna zemin hazırlamış; Yunan dili, Bizans İmparatorluğu'nun 1453'teki çöküşüne kadar bölgenin ortak dili olarak kalmıştır.

İskender'in ölüm nedeni günümüzde de tartışmalıdır; tifo ateşi, sıtma, zehirlenme ve aşırı alkol kullanımına bağlı karaciğer yetmezliği başlıca teoriler arasındadır. 2019'da öne sürülen Guillain-Barré sendromu teorisi ise cesedin bozulmadan kalmasını fizyolojik bir olgu olarak açıklamaya çalışmaktadır. İskender savaş meydanında birden fazla ağır yara almış; Granikos'ta kafasına kılıç darbesi, İssos'ta bacak yarası, Gazze'de omuz oku ve Hindistan'da akciğerine saplanan ok bu yaraların başında gelmektedir.

Akhilleus'a benzetilen efsanevi bir kahraman kimliği edinen İskender, pek çok kültürün tarihsel ve mitolojik geleneğinde kalıcı bir iz bırakmıştır. MÖ 3. yüzyılda derlenen İskender Romanı Orta Çağ boyunca yüzü aşkın versiyona kavuşmuş ve İncil'den sonra Orta Çağ Avrupası'nın en geniş kitleye ulaşan edebi eseri olarak kabul görmektedir.[5] İslam geleneğinde Zülkarneyn figürüyle özdeşleştirilen İskender, Kehf Suresi'nde anılmakta; Türk, Fars ve Arap edebiyatlarında İskendername geleneğiyle yüzyıllarca yaşatılmaktadır. Julius Caesar, Pompeius ve Napolyon Bonapart gibi tarihsel figürler onu ilham kaynağı olarak benimsemiş; modern askeri akademiler onun taktiklerini müfredata almayı sürdürmektedir.

 

  • 223 - Liu Bei, Çin'in Üç İmparatorluk döneminde Shu Han'ın kurucusu ve ilk imparatorudur (d. 161)
  • 754 - Seffah, 750-754 döneminde ilk Abbâsî hâlifesi olarak hüküm sürmüştür (d. 721)
  • Seffah
    Ebu'l-Abbas Abdullah

    Ebû’l-'Abbâs "es-Seffah" 'Abd Allâh ibn-i Muhammed "el-İmâm" bin Ali'nin Abbâsî Halifesi olmasının ilânı. (Ebû Ali Muhammed Küçük Bal'ami, Tarihname).

    Abbâsî Halifesi Hüküm süresi 750 – 10 Haziran 754 Önce gelen II. Mervan (Emevî Halifesi olarak) Sonra gelen Abdullâh Mansûr   Doğum 721 Ölüm 10 Haziran 754 Çocuk(lar)ı Rayta bint el-Saffah Tam adı Ebü'l-Abbas Abdullah bin Muhammed bin Ali bin Abdullah bin el-Abbas bin Abdulmuttalib Hanedan Abbâsî Hanedanı Babası Muhammed bin Alî bin Abbâs "el-İmâm" Dini Sünni İslâm

    Seffah veya Ebü'l-Abbas Seffah (Arapça: أبو العباس السفّاح), Emevî hanedanının yıkılmasına neden olup Abbâsîler devletinin kurulmasıyla 750-754 döneminde ilk Abbâsî hâlifesi olarak hüküm sürmüştür. "Seffah" kendine verilen bir lakap olup Arapçada "kan dökücü" anlamına gelmektedir.

    Hâlifelikten öncesi

    Ebu'l-Abbas, Haşimoğulları kabilesinin başkanı idi. Bu kabilenin geçmişi Muhammed'in amcası olan Abbas bin Abdülmuttalib'e, ondan dedesi Abdülmuttalib bin Haşim'e, ondan da Haşim bin Abdümenaf'a dayanmakta idi. Haşimoğulları kabilesi dördüncü hâlife olan Ali bin Ebu Talib'e destek sağlamışlardı. Hem Sünnîler hem de Şiîler tarafından kabul edilen birçok hadise göre, Muhammed'in de bağlı olduğu sülalenin mensupları arasından ileriki bir zamanda başka büyük bir yol gösterici dini lider, Mehdi olarak ortaya çıkacak idi. Büyük arazileri ele geçirip idare etmekte olan Emevî hâlifeleri, özellikle son hâlifeler, bu arazi ve ülkelerde yaşayan, Arap asıllı olmayan ve hatta Arap asıllı ama tanınmış Arap aşiretlerine bağlı olmayan halka karşı uyguladıkları ayrım gösteren siyasetleri biraz yumuşatmayı tercih etmişlerse de Emevîler ülkesinde yaşayan ve Arap olmayan halk arasında büyük bir hoşnutsuzluk bulunmaktaydı. Emevîler ise, bu hoşnutsuzluğu ortadan kaldırıcı politikalar uygulamaya yanaşmaz bir görüntü vermekteydiler.

    Bu halk hoşnutsuzluğunun çok iyi bir göstergesi güney Irak'ta bulunan Kûfe'de Emevi halifesi Hişam bin Abdülmelik döneminde çıkan bir büyük ayaklanma idi. 736'da bu şehrin çok büyük çoğunlukla Şii olan halkı Benî Haşim sülalesinden olan ve Muhammed'in torunu ve Ali'nin de oğlu olan Hüseyin Seyyîd’ûs-Şuhedâ'nın torunu Zeyd bin Ali'nin başını çektiği bir ayaklanmaya katılmışlar ve şehri ellerine geçirerek 740'a kadar kendi idareleri altında tutmuşlardı. 740'ta büyük bir Emevi ordusu Kûfe üzerine gönderilmiş; bu ordu şehri eline geçirmiş ve Emeviler'e karşı bu büyük halk ayaklanması bastırılmıştı. Bu Kûfe ayaklanması İslâm ülkelerinde gittikçe artan hoşnutsuzluğa gösterge olmakla beraber Emevîler'in de hala güçlü olduğunu da göstermişti.

    743'te Emevî hâlifesi Hişam bin Abdülmelik'in ölmesi dolayısıyla yerine gelen II. Velid'in sefih hayatı, hatalı vali tayinleri ve uyguladığı politikalar dolayısıyla ülkesinde hoşnutsuzluğu artırdı. Bir iç savaşın ortaya çıkmasına neden oldu ve bu iç savaşta II. Velid hâlifelikten indirilip öldürüldü. Yerine geçen III. Yezid'in döneminde de iç savaş devam etti. II. Mervan'nın Emevî hâlifesi olmasından sonra ülkede hoşnutsuzluk o dereceye gelmişti ki her zaman Emevî hâlifelerine bağlı olan Arap Beni Kelb aşiretinin mensuplarıyla ve Suriye'deki askerî birlikler arasında bile fitne çıkmıştı. II. Mervan isyanları bastırmakla uğraşmaktayken efektif devlet merkezini Harran'a yerleştirdi.

  • 779 - Daizong, Çin'de Tang Hanedanı'nın dokuzuncu imparatorudur (d. 711)
  • 1190 - Friedrich Barbarossa, Alman Kralı ve Kutsal Roma Cermen İmparatoru (d. 1122)
  • 1437 - Joanna, Dük IV. John ile evlenerek Brittany Düşesi ve daha sonra Kral IV. Henry ile evlenerek İngiltere Kraliçesi olmuştur (d. 1368)
  • 1965 - Vahap Özaltay, Türk futbolcu (d. 1907)
  • 1966 - Hamdullah Suphi Tanrıöver, Türk edebiyatçı, yazar, öğretmen ve milletvekili (d. 1885)
  • 1981 - Veysel Güney, Türk devrimci ve Devrimci Yol'un İskenderun sorumlusu (idam) (d. 1957)
  • 1984 - Halide Nusret Zorlutuna, Türk şair ve yazar (d. 1901)
  • 2007 - Ufuk Güldemir, Türk gazeteci (d. 1956)
  • 2009 - Faruk Bayülkem, Türk psikiyatr ve nörolog hekim (d. 1912)
  • 2020 - Talat Özkarslı, Türk millî futbolcu ve teknik direktör (d. 1938)

 

 

Vikipedi

İlgili Haberler

Yorumlar

Yorum Yap

E-posta adresiniz gizli tutulur
Yukarıdaki işlemin sonucunu yazın

Yorumunuz incelendikten sonra yayınlanacaktır.